• در ابتدا بفرماییدکه آغاز به كار صنعت بازيافت در كشورمان از چه سالي بوده است؟

صنعت بازیافت در سال‌های اخیر از اهمیت و علاقه‌مندی خاصی در میان جامعه و سازمان‌های مختلف برخوردار بوده و در این میان با تاکیداتی که از سوی سازمان محیط زیست و ضوابطی که بر اساس قانون مدیریت پسماند در حال تدوین است باعث شده تا عموما بحث بازیافت با استقبال جامعه و نهاد‌های مربوطه روبه‌رو شود. لذا بر این اساس سازمان محیط زیست هم افرادي راكه در اين مقوله علاقه‌مند باشند تشويق مي‌كند تا به این عرصه وارد شوند. مقوله بازیافت از پتانسیل‌های متعددی از جمله بازيافت پسماند انساني، صنعتي و ساير بازيافت‌ها برخوردار است و به همين جهت تعداد مجوز‌هايي كه ما در سال‌هاي اخير صادر كرده‌ايم تقريبا روند رو به رشدی داشته و اين بدان معناست كه ما در سايت كمپوست حدود 10- 15 مجوز در شهرهاي مختلف و در زمينه بازيافت خودروها و اسقاط آنها هم تعدادي مجوز در تهران از سوی سازمان حفاظت محیط زیست صادر شده است. همچنین حدود سه واحد صنعتی بر اساس مصوبه هيات وزيران برای بازیافت پسماند‌های خود مجوز گرفته‌اند و به همين ميزان در ساير استان‌هاي مختلف هم به تناسب فعالیتی که انجام می‌دهند مجوز‌هایی را از جانب ادارات كل ما دریافت کرده‌اند و اكنون در حال فعاليت و خدمات‌رسانی هستند.

• به‌نظر شما ظرفيت‌هاي بالقوه اقتصادي، اجتماعي و صنعتي بازيافت در كشور ما چگونه است؟

كشور ما يك كشور در حال توسعه است اگر سال‌هاي 80 تا 84 در نظر گرفته شود طرح‌هايي كه در كميته ارزيابي مطرح شده 111 طرح بوده که از سال 84 تا 88 به 600 طرح رسيده است. اين نکته بدان معناست كه‌در كميته ارزيابي سازمان محيط زيست تعداد مجوز‌هايي كه براي طرح‌هاي صنعتي ارائه کرده‌ايم در مقایسه با طرح‌های صنعتي بزرگ در گذشته با رشد بالاي 300 درصد روبه‌رو بوده‌ است. بر این اساس پسماند زباله‌ها، موادی که دیروز کم‌ارزش جلوه می کرد دوباره به‌عنوان فعاليت‌هاي اقتصادي و صنعتي به چرخه اقتصاد کشور باز گردانده می‌شود.جمعیت کشور نسبت به سال‌های گذشته رشد پيدا كرده و به بیش از 70 ميليون نفر رسیده است. با توجه به رشد فزاینده جمعیت کشور روزانه به ازای هر فرد يك كيلو و 100 گرم زباله تولید می‌شود که اگر به کل جمعیت کشور این میزان نسبت داده شود، روزانه بالاي 70 هزار تن زباله در كشور توليد مي‌شود. هر فعاليت صنعتي، پزشكي و كشاورزي با تولید زباله روبه‌رو است و اگر از جانب نهاد‌ها و جامعه توجه خاصي به این موضوع نشود این امر به‌معناي هدر رفت منابع خواهد بود. اصطلاح طلاي كثيفی که در کتاب‌ها برای زباله و پسماند به کار برده می‌شود ما را به این سمت سوق می‌دهد تا در کشور به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که به سمت بازیافت حرکت کنیم و اين تاكيدي است كه اكنون كنوانسيون‌ها و سازمان‌هاي بين‌المللي دنيا بر روی آن دارند. همچنین در جلسه‌اي كه ۴- ۳ ماه گذشته در کشوركنيا برگزار شد و در آن مسوولان محيط زيست كشورهاي مختلف دنيا حضور داشتند يكي از موضوعاتی که مورد تاکید قرار گرفت حرکت به سمت بازيافت بود. بيش از 80 درصد موادي كه عنوان پسماند و زباله را برای آنها به‌كار مي‌بريم در كشور قابل بازيافت هستند و قابليت اين را دارند كه دوباره به چرخه توليد كشور بازگردانده شوند و اين فعالیت می‌تواند از نظر اقتصادي كمك بزرگي برای جامعه محسوب شود و از نظر زيست‌محيطي اگر ما بتوانيم اين مواد را به چرخه مصرف بازگردانيم هم باعث آلودگي نمي‌شود و هم منابع جديد حفظ خواهند شد و ما می‌توانیم مدت طولاني‌تري از آنها بهره‌برداري كنيم و به همين علت نياز است كه ما به سمت بازیافت مواد حركت كنيم. با توجه به این‌که در كشور ظرفيت‌ها بالاست اين ظرفیت را داريم كه در تمام زمينه‌ها پسماندهاي انساني، صنعتي، كشاورزي و پزشكي برنامه‌ريزي كنيم تا از این رهگذر بتوانيم به اهداف والای خود در بازیافت دست پیدا کنیم. اگر ما به سمت بازيافت با توجه به رشد جمعيتي‌اي كه دنيا داشته حرکت نکنیم قطعا نمي‌توانيم جوابگوي نيازهاي افراد در سطح دنيا باشيم و اين جمله بدان معناست كه اگر براي بازيافت برنامه‌ريزي نكنيم در آينده معضلات زيست‌محيطي و گام برداشتن در مسیر نابودی کره زمین و بیکاری را شاهد خواهیم بود.ایجاد اشتغال از جمله مزايايي است که برنامه‌ريزي در جهت بازيافت دارد و در کنار آن این صنعت به اقتصاد جامعه كمك مي‌كند.

• شما به ظرفیت‌های موجود در بازيافت كشور اشاره كرديد به‌نظر شما آیا از پسماندها در داخل کشور به‌صورت بهينه استفاده مي‌شود؟

در حال حاضر پتانسيل‌ها در داخل کشور موجود است. در اینجا این سوال مطرح می‌شود که آیا می‌توانیم در امر بازیافت به نحو احسن برنامه‌ريزي مناسبی داشته باشیم یا نه؟ و این سوالي است كه يك مقدار پاسخگويي به آن سخت است. البته سخت از اين نظر كه ما اکنون در صنعت قانون مديريت پسماند را داریم که مصوب هم شده است. اين قانون در زمان خودش جامع ديده شده و بر آن تاکید شده که مديريت پسماند با توليدكننده است. یعنی فردي كه فعاليت صنعتي و كشاورزي دارد بايد بر اساس آن پسماند تولیدی خود را مديريت كند و این‌که دقيقا سرنوشت اين پسماند چه مي‌شود و به كجا مي‌رود و آيا دفن مي‌شود به خود آنها بازمی‌گردد. اگر پسماند‌ها را به چند دسته تقسيم كنيم مي‌توان به پسماندهاي انساني اشاره كردكه عموما قابل تبديل به كمپوست شدن هستند. لذا وظیفه بازیافت و دفن پسماندهاي انساني در شهرها به‌عهده وزارت كشور و در روستا‌ها به‌عهده دهياري‌ها گذاشته شده است و به همين ترتيب بازیافت پسماند‌هاي پزشكي با وزارت بهداشت و درمان است. اكنون ضوابط حاکم بر پسماندهای پزشکی را که عموما هم در برخی از موارد قابل بازیافت هستند. مثل پلاستیک‌هایی که ظروف سرم در داخل آن است یا جلد سرنگ‌ها که قابل بازیافت هستند همچنین درصدی از این پسماند‌های پزشکی هم مشابه پسماندهای خانگی است و تنها ۱۰ تا ۲۰ درصد از این پسماند‌ها غیر قابل بازیافت هستند بر این اساس تعرفه‌ای برای امحای آنها از سوی سازمان محیط زیست نوشته شده است. پسماندهاي كشاورزي هم عموما بسته به نوع فعالیت توليدكننده عمومي، خصوصي و غيرخصوصي در آن مديريت خواهد شد و ما در ماده 11 قانون محیط زیست بحثي را تحت عنوان ضوابط حاكم بر پسماندهاي ويژه و خطرناك داريم. در رابطه با پسماندهای کشاورزی به همین‌گونه آنهایی که قابل بازیافت نیستند و ما از آنها به‌عنوان پسماندهای خطرناک و ویژه یادمی‌کشیم که  ضوابط آن را تدوین و به کمیسیون زیربنایی فرستاده‌ایم که در حال گذراندن مراحل تصویب شدن است.

• در مورد پسماندهای خطرناک کشاورزی بیشتر توضیح دهید؟

پسماندهای خطرناک کشاورزی عموما شامل پسماندهای سموم یا ظروفی که سموم در داخل آنها نگهداری و بعد این ظروف چه سرنوشتی را طی خواهد کرد می‌شود. همچنین اگر در زمینه ضایعات کشاورزی برنامه‌ریزی نشود می‌تواند در گروه پسماند‌های خطرناک قرار گیرد. متاسفانه یکی از رسوماتی که در کشور ما رواج پیدا کرده و به فرهنگ غلط تبدیل شده آتش زدن ضایعات کشاورزی بعد از برداشت از سوی کشاورزان است این عمل باعث می‌شود تا هم مواد عالی خاک از بین برود و هم باعث آلودگی هوا و محیط زیست می‌شود و این فعالیت غلط تولید گازهای گلخانه‌ای را به‌همراه خواهد داشت. با توجه به این‌که ایران عضو پروتکل کیوتو است و کنوانسیون آن را هم امضا کرده بر اساس آن باید جلوی آتش زدن ضایعات کشاورزی را بگیریم و در این راستا فعالیتی که سازمان محیط زیست انجام داده فرهنگ‌سازی برای جلوگیری از آتش زدن ضایعات کشاورزی بوده که این مورد در ضوابطی که اخیرا به کمیسیون دولت برای تصویب ارائه داده‌ایم دیده شده است. در رابطه با پسماندهای صنعتی هم که در حال تدوین ضوابط آن هستیم.پس بر اساس موارد فوق‌الذکر می‌توان نتیجه گرفت که ظرفیت‌های فراوانی در کشور ما وجود دارد ولی باید در این جهت برنامه‌ریزی شود تا به نحو احسن از آنها استفاده شود.در عین حال بسیاری از پسماندهای خانگی هم قابل بازیافت هستند و اکنون حرکت‌های بسیار خوبی در این زمینه در داخل کشور شروع شده و شهرداری‌های برخی از استان‌ها قدم‌های بسیار خوبی را برداشته‌اند و از جانب سازمان محیط زیست مورد تشویق قرار گرفته‌اند. که برای نمونه می‌توان به سازمان بازیافت شهرداری مشهد که از بخش خصوصی در زمینه بازیافت کمک گرفته اشاره کرد. با توجه به این‌که این شهر زیارتی است و سالانه حدود سه میلیون زائر در آن رفت‌وآمد می‌کنند اگر برنامه‌ریزی مناسبی برای پسماندهای انسانی دیگر ضایعات آن صورت نگیرد آلودگی تمام سطح شهر را احاطه خواهد کرد. قبلا جوی‌های محوطه حرم و خیابان‌هایی که به آن ختم می‌شد پر از ظروف پت، دوغ، نوشابه و... بود ولی اکنون با برنامه‌ریزی که شهرداری مشهد انجام داده از بخش خصوصی کمک گرفته تا فرآیند بازیافت ظروف پت را انجام دهد با توجه به برنامه‌ریزی‌هایی که از جانب شهرداری این شهر در مقوله بازیافت صورت گرفته شاهد خیابان‌های تمیز و پاک هستیم و حاصل این فعالیت بسته‌بندی‌های ظروف پت در قالب بسته‌های ۲۵ کیلویی است که در حال حاضر به کشور چین صادر می‌شود یا کاغذ‌های باطله‌ای که به‌همراه زباله‌های خانگی به محل دفن می‌برند با توجه به این‌که در کنار آن کارخانه بازیافت کاغذ قرار دارد طی فرآیندی این کاغذ‌ها را به کارتن تبدیل می‌کنند و با این فعالیت مجددا به چرخه مصرف بازمی‌گردد.اگر در مقوله بازیافت زباله‌ها درست برنامه‌ریزی شود هم به اقتصاد جامعه کمک می‌کند و هم از آلوده شدن محیط زیست و هدررفت منابع می‌توان جلوگیری کرد.

• نقش و جایگاه سازمان محیط زیست در فعلیت بخشیدن به توان و ظرفیت‌های بازیافت چیست؟

سازمان حفاظت محیط زیست یک نهاد نظارتی، حاکمیتی است و این بدان معناست که قانون مدیریت پسماند نظارت عالیه بر اجرای این قانون را به سازمان حفاظت محیط زیست واگذار کرده است. ما نقش نظارتی خود را باید به نحو مطلوب انجام دهیم ولی این‌که چه میزان می‌توانیم تاثیرگذار باشیم به فعالیت‌هایمان بازمی‌گردد. چون در بسیاری از فعالیت‌ها نیازمند کمک سازمان‌هایی که نقش اجرایی دارند هستیم و در بسیاری از موارد تذکراتی هم داده‌ایم ولی اگر در کنار فعالیت ما سازمانی که مسوولیت اجرایی دارد به ما کمک نکند نمی‌توانیم به اهدافمان دست پیدا کنیم به همین علت برای این‌که سازمان موفق شود یکی از سیاست‌هایی که اکنون اتخاذ کرده سیاست تشویقی است و بر این اساس در همایشی که هر ساله برگزار می‌شود به واحد‌هایی که رعایت اصول زیست محیطی را انجام دهد لوح سبز تقدیم می‌شود. بر این اساس این گونه تشویق‌ها هم می‌تواند بازخورد داخلی و هم جهانی داشته باشد و این امر باعث تشویق بهره‌بردار می‌شود تا فعالیت‌هایش را دقیق‌تر انجام دهد و این فعالیت باعث می‌شود تا قسمت‌های دیگر به این سمت سوق پیدا کنند.

• شما به‌عنوان یک مقام مسوول چه مشکلاتی را بر سر راه بازیافت کشورمان می‌بینید؟

مشکلات زیاد است با توجه به این‌که مشکلات اجرایی بر سر راه ما قرار دارد ولی می‌توان گفت که قانون مدیریت پسماند خوبی داریم البته ممکن است ضعف‌هایی هم داشته باشد ولی برای حل این مشکل نقطه نظرات وزارتخانه‌های مختلف را جویا شده‌ایم و در کنار این فعالیت اگر قانون مدیریت پسماند نیاز به اصلاحیه هم داشته باشد آن را اصلاح خواهیم کرد. ولی در بحث اجرایی ورود بخش خصوصی یکی از مشکلاتی است که با آن روبه‌رو هستیم. تاکنون این‌گونه در میان عموم جامعه عرف بوده که بخش دولتی باید در زمینه بازیافت ورود پیدا کند لذا با توجه به تجربیاتی که در شهرهای مختلف داشته‌ایم و نشست‌هایی که برگزار کرده‌ایم و در عین حال بحث‌هایی که در کمیته ملی پسماند مطرح شده در قانون مدیریت ملی پسماند کمیته‌ای تحت عنوان کمیته ملی استانی داریم که با حضور نمایندگان وزارتخانه‌ها تشکیل می‌شود و همه موارد ذکر شده به نوعی به ورود بخش خصوصی در بازیافت تاکید می‌کنند که یکی از شهر‌ها از جمله مشهد به این موضوع ورود پیدا کرد. بنابراین برای این‌که این فعالیت جنبه قانونی پیدا کند و شهرداری‌ها و سازمان‌های دولتی هم بتوانند این امر مهم را به بخش خصوصی واگذار کنند در این زمینه نظرات کارگروه استان‌ها هم جویا شده‌ایم. در آینده یکی از مصوباتی که کمیته ملی پسماند خواهد داشت ورود بخش خصوصی به صنعت بازیافت خواهد بود که بعد از تصویب به تمامی‌دستگاه‌ها ابلاغ می‌شود. در این خصوص بحث تصمیم‌گیری را می‌توان یکی از مباحث مهم به شمار آورد که بر اساس آن اخیرا کمیسیون زیربنایی دولت اصلاحیه‌ای داشت و در آن تاکید شد تا ریاست آن برعهده رئیس سازمان محیط زیست باشد. همچنین در داخل کشور انجمنی ‌تحت عنوان سندیکای بازیافت داریم که این سندیکا در زمینه خودرو ورود پیدا کرده و در زمینه‌های دیگر بازیافت هم در حال ورود است. این سندیکا با یک سری مشکلات اجرایی روبه‌رو است که با مراجعه به ما مشکلات اجرایی را در روند کارشان مطرح می‌کردند. به‌عنوان نمونه مسوول کارخانه بازیافت خودرو که در شهرک شمس‌آباد تهران قرار دارد به ما می‌گوید که من هزینه‌های گزافی را برای بازیافت خودرو متحمل شده‌ام و دستگاه‌هایی را برای بهبود بخشیدن به کار به کشور وارد کرده‌ام ولی خوراک اولیه به من داده نمی‌شود. من ظرفیت اسمی ‌این را دارم که روزانه ۲۰۰ خودرو را اسقاط کنم ولی عملا شاهد هستم که روزانه ۱۰ خودرو هم به من نمی‌دهند و این عامل باعث می‌شود تا کارگر‌هایم را بازخرید کنم. در این راستا با توجه به مشکلاتی که با آن روبه‌رو بود مکاتباتی را با سازمان انجام داده است پس می‌توان با توجه به مثال فوق این‌گونه نتیجه گرفت که باید چرخ‌های صنعت بازیافت به نوعی با هم ارتباط منطقی داشته باشند تا این مشکلات ایجاد نشود.  با توجه به این‌که سازمان حفاظت محیط زیست بر روند کار بازیافت خودرو‌ها نظارت دارد ولی بحث اجرایی خودرو‌ها به وزارت کشور و نیروی انتظامی‌ واگذار شده است و این دو ارگان باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کنند تا تقریبا افرادی که در بخش خصوصی برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری می‌کنند سرخورده نشوند و با جدیت و علاقه کار خود را دنبال کنند. ما امیدواریم با توجه به حمایت‌های سازمان‌هایی نظیر محیط زیست که همیشه حامی‌کارخانه‌های بازیافت خودرو بوده‌اند و همچنین حمایت‌هایی که سایر بخش‌های وزارتخانه‌ها در بخش دولتی انجام خواهند داد این مشکلات مرتفع شود. در مجموع با توجه به حرکتی که شروع شده من افق صنعت بازیافت را روشن می‌بینم که حضور صنعت بازیافت را در آینده‌ای نزدیک به‌صورت جدی در داخل کشور داشته باشیم.

http://www.rahpima.blogfa.com/

 به عنوان شروع، بحث را از پديده haze يا همان ريزگرد عربي آغاز کنيم که از کشور عراق و کشورهاي ديگر وارد کشور ما شد و خسارت‌هايي را وارد کرد. در همين ارتباط طي ۵۰ – ۶۰ سال گذشته بحث توسعه در کشور ما مطرح بوده است اما به نظر مي‌رسد که توسعه را منهاي محيط زيست پياده کرده‌ايم. نظر شما در اين باره چيست؟

مجابي: بخش صنعت يکي از جايگاه‌هاي اصلي است که در روند توسعه مشکلاتي را ايجاد مي‌کند. بر اين اساس نگاه به محيط زيست و صنعت مي‌تواند از اهميت زيادي برخوردار باشد.

در ابتدا به اين سوال بپردازيم که چرا بايد به توسعه پايدار توجه کرد؟ چه لزومي دارد که به توسعه پايدار پرداخته و چه مولفه‌هايي دراين راه مطرح هستند و بعد به تحليل شرايطي در کشور بپردازيم و در آخر وضعيت منطقه را مورد بررسي قرار دهيم. دراين راستا براي توسعه پايدار بايد نگاهي به کشور‌هاي در حال توسعه و نيم نگاهي هم به کشور‌هاي توسعه يافته داشته باشيم تا شايد با استفاده از روش‌ها و تجربيات آنها بتوانيم چالش‌ها را مناسب‌تر مورد بحث و بررسي قرار دهيم.

دررابطه با توسعه يک گستره وجود دارد که در يک طرف آن مي‌گويند همه چيز عالي است و وفور نعمت وجود دارد و اگر جمعيت زياد شود اشکالي ندارد. در نگاه مقابل، طبيعت گرا‌ها هستند که مي‌گويند اصلا هيچ اتفاقي نبايد بيفتد و همه چيز به صورت طبيعي بايد وجود داشته و همه کارها به صورت طبيعي پيش رود و در اين راستا هرچه دست به ترکيب بزنيم آن را خراب ترکرده‌ايم.  اما اگر ما بخواهيم يک نگاه منطقي و واقع بينانه به مبحث توسعه پايدار داشته باشيم در ابتدا بايد بدانيم که توسعه حق مسلم و طبيعي همه جوامع بشري است. دراين مسيري که ما توسعه را حق جوامع بشري مي‌دانيم بايد رفاه که يکي از مسائل مهم در ايجاد توسعه است، ايجاد شود.

اما چه توسعه‌اي و چه رفاهي؟ توسعه بايد، توسعه‌اي باشد که مولفه‌هاي آن مسير رسيدن به توسعه را به شکلي هدايت کند که منجر به توسعه پايدار شود و بقا و دوام را با خود به ارمغان بياورد و در اين راستا ما نبايد شاهد آن باشيم و براي رسيدن به شرايط مناسب‌تر هزينه کنيم.

توسعه پايدار داراي تعاريف متعددي در جوامع مختلف است، از تعريف‌هاي بسيار پيچيده گرفته تا تعريف‌هاي بسيار ساده. بنابراين ارزش توسعه پايدار به اين است که هر کس در حيطه دانش خودش از آن بهره‌اي ببرد.  اما يک تعريف بسيار ساده از توسعه پايدار وجود دارد که عبارت است از: آينده را در امروز ديدن. براين اساس آنچه که اهميت دارد اين است که در همين تعبير بسيار ساده ما بايد به تعبيري به عدالت بين نسلي هم بپردازيم. بر اين اساس دفاع از حق و يا عدالت بحثي است که در فرهنگ ما نهادينه شده است. ما بايد بررسي کنيم که کشور ما با اين پيشينه تاريخي، فرهنگي و تعهدات ديني و مذهبي در چه جايگاهي قرار دارد. به اعتقاد من فرهنگ کشور ما به گونه‌اي است که به توسعه پايدار توجه ويژه‌اي دارد.

مولفه‌هاي متعددي در زمينه توسعه پايدار وجود دارد اما مي‌توان آن را به سه دسته تقسيم کرد که عبارتند از: اقتصادي، اجتماعي و محيط زيست.

 تاريخ ايران باستان و فرهنگ ما نشان از آن دارد که به طبيعت و محيط زيست توجه بسيار زيادي داريم. به عنوان نمونه اگر به معبد آناهيتا برويد شاهد خواهيد بود که با آب چه برخوردي مي‌کنند و به عناصر اصلي حيات چه احترامي مي‌گذارند.

هنگامي که وارد بحث اسلام مي‌شويم جايگاه احترام به محيط زيست روشن مي‌شود که يک نگاه عرفاني نسبت به اين موضوع وجود دارد. در اين زمينه رسول گرامي اسلام فرموده‌اند: هر آنچه که وجود دارد ممکن‌الوجود است و وجودش را از واجب‌الوجود که خدا هست عاريت گرفته، بنابر اين هر موجودي نشاني از وجود دارد و چون نشان از وجود دارد هر موجودي نشاني از خدا دارد بر اساس اين تعريف با هر موجودي که ما مواجه مي‌شويم بايد به آن احترام گذاشته و حرمت آن را نگاه داريم چون نشان از خدايي دارد که معبود ماست. دراين رابطه سعدي مي‌فرمايد:

                                                     به جهان خرم از آنم             که جهان خرم از اوست
                                                          عاشقم بر همه عالم            که همه عالم از اوست

اما از جهت مديريت چه؟ از جهت مديريت رسول گرامي اسلام از مديريت جنگ بحث می‌کنند و می فرماید در جنگ شرايطي است که همه مسائل به کنار مي‌رود و در اين راستا فقط بايد به مقوله اصلي جنگ پرداخت. در غير جنگ قتل، آتش زدن و تخريب امکان ندارد اما در جنگ همه اين مسائل آزاد و با فرد متخاصم برخورد مي‌شود.  ما در فرهنگ ايراني و اسلامي يک چنين نگاه دقيقي را به مسائل محيط زيست داريم و به عنوان يکي از معدود کشورهايي به شمار مي‌رويم که در قانون اساسي خود تعريف توسعه پايدار را داريم.

بر اين اساس اصل ۵۰ قانون اساسي يک تعريف جامع از توسعه پايدار دارد که به صراحت مي‌گويد هر آنچه که در مسير توسعه منجربه تخريب و يا آلودگي غيرقابل جبران در محيط زيست شود ممنوع است.

فدايي: نکات اساسي را مهندس مجابي در زمينه توسعه پايدار و نگاه جهاني به آن مطرح کرده‌اند.

به‌عنوان يک پيش‌فرض در مبحث توسعه پايدار اگر بخواهيم براي آن ضمانت اجرایي درنظر بگيريم بايد دو نکته را مد نظر داشته باشيم. اول اين‌که چه چيزي مي‌تواند به بحث آمايش سرزمين و توسعه پايدار ضمانت اجرایي ببخشد؟ يعني اگر ما در ابتدا يک تعريف مشخصي از سرزمين نداشته باشيم و ندانيم در اين مجموعه‌اي که به عنوان جهان هستي در آن زندگي مي‌کنيم در چه جايي چه کاري را بايد انجام دهيم طبيعتا در راه توسعه و پايداري آن هم نمي‌توانيم گام برداريم. اگر به‌طور کلي بحث آمايش سرزمين را در راستاي توسعه پررنگ ببينيم و برنامه‌ريزي کنيم مي‌توانيم نقش توسعه و در نگاهي کلي‌تر نقش توسعه پايدار را تاثيرگذار ببينيم و هر چه را در جاي خودش قرار دهيم.  آنچه که بيش از هر موردي جلب توجه مي‌کند اين است که ما بايد نسبت به هر مساله‌اي يک برنامه داشته باشيم. مهندس مجابي اشاره فرمودند که در يک جامعه، هم توسعه ضرورت دارد و هم رفاه اجتماعي. بنابراين زماني که بحث جهان صنعتي و توسعه صنعتي ايجاد شد همه به دنبال حرکت در راستاي توسعه آن بوده‌اند اما متاسفانه اين توسعه دقيقا با يک روند بي‌برنامه و باتخريب منابع شروع  شده و ادامه يافته است.  در مقابل گروهي که مي‌گفتند بايد بر سر راه توسعه قد علم کرد گروهي ديگر نيز وجود داشتند که خواستار جلوگيري از بهره‌وري بي‌رويه منابع بودند و مي‌گفتند: افرادي به بهره‌برداري بي‌رويه و استفاده‌هاي بي‌برنامه از منابع شروع کردند و اين روند به تخريب بيش از حد جهان هستي منجر شد و تبعات آن را امروزه به شکل کاملا گسترده مشاهده مي‌کنيم. در اين مورد مي‌توان بحث تخريب لايه ازن و يا گرماي شديدي که امروزه در تمام دنيا حاکم است اشاره کرد که اين موارد يکي از استفاده‌هاي بي‌رويه از تخريب منابع به شمار مي‌رود.

بنابراين ما بايد به عنوان يک پيش‌زمينه بحث آمايش سرزمين را جدي گرفته و با يک نگاه زيربنايي فعاليت کنيم تا از اين رهگذر بتوانيم در بخش توسعه پايدار برنامه‌هاي مدون خودمان را تدوين و به اجرا بگذاريم.

در اينجا اين سوال مطرح است که چه الگويي را بايد مبناي کارمان قرار دهيم تا بتوانيم توسعه را پايدار کنيم؟ بخصوص در زمينه‌هاي اجتماعي من مي‌خواهم اشاره به يکي از آيات قرآن مجيد کنم که خداوند مي‌فرمايد: (کلوا و اشربوا و لا تسرفوا) هرچند که معناي ضمني اين آيه خطاب به دو موضوع خوردن و آشاميدن است ولي بسيار پر معناست و معاني اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي را در بر مي‌گيرد بر اساس اين آيه تعريف جامعي از توسعه پايدار در اسلام داريم که معناي آينده را در امروز ديدن از آن استنباط مي‌شود.

اگر بخواهيم اين آيه را در زمينه توسعه پايدار مد نظر قرار دهيم مصداق جمله از همه چيز درحد نيازتان استفاده کنيد است.

من باز هم تاکيد مي‌کنم که اگر به اين آيه توجه ويژه شود و در همه ابعاد جامعه بسط و توسعه پيدا کند نبايد نگران آينده باشيم و مجموعه منابعي که خداوند به ارمغان آورده اگر به صورت مناسب از آن استفاده شود تا ابد براي آيندگان نيز باقي خواهد ماند.  همانگونه که گفته شد، توسعه پايدار داراي سه مولفه اقتصاد، اجتماع و محيط زيست است و من مولفه اخلاق را به اين موارد اضافه مي‌کنم که اين سه مولفه را تحت الشعاع خود قرار مي‌دهد و ضمانت اجرا در آن وجود دارد. بر اين اساس اگر مولفه‌هاي اخلاقي را در زمينه بحث‌هاي توسعه در دستور کار خود قرار دهيم طبيعتا همه چيز را مي‌تواند تضمين کند.

اکنون ما براي اين‌که به توسعه پايدار برسيم بايد همه کنوانسيون‌ها و مصوبات بين‌المللي را که حد و مرز آن بحث‌هاي اخلاقي است، رعايت کنيم. يعني زماني که يک ابر قدرتي احساس کند که منافع اقتصادي، سياسي و اجتماعي آن در حال به خطرافتادن است توسعه را در دستور کار خود قرار مي‌دهد و تمام حريم‌ها را مي‌شکند و به ناپايداري روي مي‌آورد. جنگ عراق، عربستان و همه جنگ‌هايي که اتفاق افتاده، حکايت از آن دارد که اينها اصلا مباني اخلاقي را مد نظر قرار نمي‌دهند به عنوان نمونه جنگ و تخريبي که در افغانستان ايجاد شده کل کره زمين را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد.

بنابراين بحث اخلاق يکي از بحث‌هاي ريشه‌اي است که مي‌تواند تضمين‌کننده تمامي ارکان توسعه پايدار باشد.

 آقاي دکتر ما همه اين اصول را داريم. ولي در عمل بيش‌ترين خسارت‌ها را هم به محيط زيست مي‌زنيم نظير تالاب انزلي، درياچه پريشان، سازه‌هاي آبي شوشتر که جزو ميراث جهاني به ثبت رسيده‌اند حالا در اين زمينهچه بايد کرد. به نظرمن مباحث اخلاقي، ديني و اقتصادي خيلي خوب هم است ليکن جاي اين سوال باقي است که چرا کار اجرایي در اين زمينه نداريم؟

گشتاسب: اساسا امروزه اصطلاح توسعه پايدار در سراسر جهان به کار گرفته مي‌شود. ما در کليه وسايل ارتباط جمعي و مصاحبه‌ها و سخنراني‌ها اين وا‌ژه را مي‌شنويم و کمتر جلسه‌اي در سطح بين‌المللي برگزار مي‌شود که مبحث توسعه پايدار در دستور کارش نباشد.

اما متاسفانه با وجود همه اين تفاسير شمار کمي از مردم مفهوم توسعه پايدار را درک مي‌کنند و حتي من مي‌توانم بگويم تعداد کساني که راه‌هاي دستيابي به توسعه پايدار را بدانند انگشت شمار هستند و اين واژه در مسائل زيست محيطي نوپاست و به همين سبب داراي مشکلات اساسي است.

من مي‌خواهم اين را بگويم که توسعه پايدار يک واژه‌اي است که ريشه در علم اکولوژيک دارد و کاملا بر مبناي اصول علمي استوار است، يعني همان‌طور که شما در مسائل ترنوديناميک با يک‌سري قوانين پايدار ارتباط پيدا مي‌کنيد. توسعه پايدار هم همين‌گونه است و قوانين خاص خودش را دارد.

آقاي فدايي به نکته خيلي مهمي اشاره کردند. اگر امروزه ما با مشکلاتي در سطح جامعه خود از بعد زيست‌محيطي روبه‌رو هستيم، بايد بدانيم که اين مشکلات مختص کشور ما نيست و تقريبا در سراسر جهان به شکلي نامتجانس وجود دارند.

بايد بدانيم که نگاه تصميم‌سازان و تصميم‌گيرندگان ما تا چه حد با اين سازگاري دارد و تا چه حد ما به الزامات آن در عمل اعتقاد داريم.

ما پذيرفتيم که توسعه راهي ندارد جز اين‌که در آخر راه پايداري آن را مشاهده کنيم و گرنه آن چيزي مي‌شود که اکنون ما کم و بيش با آن روبه‌رو هستيم ما بايد مفهوم توسعه پايدار را درک کنيم و در مکاني شهري نسازيم که براي پايداري شهر مناسب نيست و همچنين در جايي کشاورزي نکنيم که براي آن هيچ پتانسيلي را از نظر اکولوژيک و اجتماعي آن به همراه ندارد. اين مسائل اکولوژيک، اقتصادي و اجتماعي است که پايداري را به دنبال خود مي‌آورد و بر اين اساس نگاه يک سويه به هر کدام از اين موارد ما را به سمت ناپايداري خواهد برد.

در برخي از موارد ما با اموري روبه‌رو مي‌شويم که يک طرحي مراحل پاياني خود را طي کرده و بعد متاسفانه زماني سازمان محيط زيست در جريان کار قرار مي‌گيرد که ديگر کاري نمي‌تواند انجام دهد.  شايد اغلب ناهنجاري‌هايي که با آن روبه‌رو هستيم به خاطر ناهماهنگي و نديدن محيط زيست در طرح‌ها و برنامه‌ها در همان ابتداي کار باشد.

 مگر در قانون تصويب نشده که اين مجوزها، مجوز محيط زيست است.

گشتاسب: شما اگر برنامه‌هاي توسعه دولت را ملاحظه بفرماييد، مي‌بينيم که يک فرآيند تکاملي را حداقل بعد از پيروزي انقلاب اسلامي پشت سر گذاشته‌ايم. اگر در اوايل نگاه ما نسبت به محيط زيست يک نگاه گذرا بوده، اما بعدا در اسناد برنامه ما به يک نگاه تکاملي رسيده‌ايم. که با يک برنامه يک در هزار شروع مي‌شود و به چند تبصره مي‌رسد. نگاه دولت هم اين است که هيچ فعاليت توسعه‌اي بدون امکان‌سنجي و مکان‌يابي نبايد صورت گيرد و اين شايد بيشتر در چارچوب همان سند طرح مي‌گنجد و در اجرا مي‌بينيم که فعاليت ها در قالب برنامه و با نگاه به آن حرکت نمي‌کند. درست زماني ما با اين مسائل برخورد مي‌کنيم که بخش اعظمي از فعاليت‌هاي پروژه‌ها حداقل در تخفيف ، تخصيص و يا اعتبار به پايان رسيده و بعد محيط زيست درگير با اين مسائل خواهد شد که به‌دنبال آن تنش‌هاي خاص خودش را هم براي سازمان به همراه دارد و هم تنش‌هايي را ميان مردم و سازمان و همچنين دولت و سازمان ايجاد خواهد کرد. ولي به نظر من اين ناهماهنگي بيشتر ناشي از همين عدم هماهنگي در تعاريف و پروژه‌ها و طرح هاست که بايد تعاريف دقيق‌تري در آنها صورت گيرد.

اگر بخواهيم با سند برنامه پيش رويم و آن نگاهي که دولت به برنامه‌هاي خودش دارد مسلما اولين مساله‌اي که مي‌تواند ما را به سمت پايداري هدايت کند همان بحث آمايش سرزمين است.

آمايش سرزمين هر چند يک علم جديد است و از دهه ۱۹۵۰ به بعد با اين واژه آشنا شده‌ايم ولي در اين ميان کشورهايي را مي‌بينيم که آمايش را مبنا براي حرکت دولت به سوي توسعه تعريف مي‌کنند. بنابراين ما هم براي اين‌که يک محيط زيست پويا و پايدار داشته باشيم بايد يک نگاه آمايشي براي خود در نظر بگيريم که دکتر احمدي‌نژاد بر همين مساله تاکيد داشته‌اند.  بنابراين اگر نگاه آمايشي در فعاليت‌هايمان نداشته باشيم ديگر شهر را بر روي تشکيلات شيت (سري‌سازي) نمي‌سازيم و فونداسيون (پي) آن هيچ وقت محکم نخواهد شد و در عين حال بحث فاضلاب آن هيچ‌وقت حل نخواهدشد همه اين مشکلات به خاطر اين است که فعاليت‌هاي ما بر مبناي قابليت‌ها و اکولوژيک زمين برنامه‌ريزي نمي‌شود.

ابوالقاسمي: من در اينجا مي‌خواهم بحث ديگري از توسعه پايدار را مطرح کنم که محيط زيست هم در آن باشد. هنگامي که بحث توسعه پيش مي‌آيد محيط زيست به کنار گذاشته مي‌شود. اگر بتوانيم بحث بهره‌وري خردمندانه از سرزمين را جايگزين کنيم همه‌جا در رسانه‌ها و بحث‌هاي توسعه‌اي جايگاه توسعه در دل بهره‌وري خردمندانه مي‌آيد. در تعريف بحث آمايش سرزميني، صنعت و کشاورزي هر کدام جاي خودشان را دارند و در اين ميان بحث اقتصاد اجتماعي هم باز مي‌شود که دقيقا جايگاه هر کدام از اين بهره‌برداري‌ها در سرزمين مشخص مي‌شود.

*طالبي: سازمان محيط زيست در بسياري از جاها در انتخاب کارشناس اشتباه کرده است و به همين دليل براي بررسي اوليه نمي‌تواند ابزار داشته باشد.  در اين برهه از زمان بايد جهاني فکر و محلي عمل کرد. و اين شعار خوبي است ولي اصل قضيه برمي‌گردد به اين‌که ما اين را در ميان مردم بياوريم و در اين راستا زماني در توسعه پايدار موفق مي‌شويم که مردم در آن دخيل شوند.  يک فرد دولتي يک مقدار نگران وضع آينده است ولي مردم اين‌گونه نيستند و به افرادي که نيستند ولي بايد از حقوق آنها دفاع شود فکر مي‌کنند. در آنها ديگر بحث رئيس و مرئوسي مطرح نيست. بنابراين تا زماني که مردم را در مسائل زيست محيطي دخيل نکنيم همين وضع را خواهيم داشت و دستوري عمل خواهيم کرد.  در اين راستا بهترين راه‌حل دخيل کردن NGO و تشکل‌ها و در عين حا ل بردن موضوع توسعه پايدار در روزنامه‌هاست تا به اين صورت مردم در بحث توسعه پايدار وارد شوند.  از لحاظ ديد کلي آگاهي‌رساني و آموزش جامعه بزرگ‌ترين اشکال ماست. مردم راجع به مسائل زيست محيطي حساس نيستند. اگر حساسيت ايجاد شود آن وقت ما به همه مسائلي که دوستان اشاره کردند خواهيم رسيد.

 مجابي‌: ما جايگاه والايي در مسائل زيرساختي داريم ولي در اين راه چه کار‌هاي اجرايي انجام داده‌ايم‌؟ اولين بحث در زمينه توسعه پايدار و چگونگي نگريستن به آن است. متاسفانه نگاه مناسبي در كشور به اين موضوع وجود ندارد لذا اولين گام، تصحيح نوع نگاه و جايگاه توسعه پايدار است.

در اين راه بايد شناختي مناسب از آمايش و مديريت مسائل اکوسيستمی‌داشته باشيم‌.

زماني كه توسعه و مسائل پيراموني آن در كشور مطرح شد و دست‌اندركاران در حال شکل‌گيري ساختار‌هاي ابتدايي آن بودند ما شاهد حرکت بسيار جدي به‌منظور افزايش توسعه پايدار در کشور بوديم‌.

 در اين راستا تلاش‌هاي متعددي صورت گرفت تا مسير حرکت مديريتي کشور به‌جايي برسد که نگاه كلي و جامعي به توسعه پايدار به‌وجود بيايد. بايد براي تحليل برنامه‌هاي ميان‌مدت کشور اين موضوع را مورد بررسي قرار دهيم‌.

 تا‌كنون چهار برنامه پنج‌ساله تدوين کرده‌ايم. در برنامه پنج‌ساله اول محيط زيست اصلا مطرح نبود، در برنامه دوم باز هم در مورد محيط زيست موضوع و دستورالعملي نداشتيم‌، اما در برنامه سوم يک فصل به نام محيط زيست مطرح و در آن ارزيابي‌هاي كارشناسانه مورد توجه قرار گرفت.

در برنامه چهارم، يک بخش كامل در زمينه محيط زيست تدوين شده بود. متاسفانه اکنون در برنامه پنجم هيچ جايگاهي در رابطه با محيط زيست ديده نشده است و تنها به مساله هوا و آب آشاميدني توجه شده که در اين ميان آب اصلا به محيط زيست ارتباطي ندارد.

با توجه به روند برنامه‌ها مي‌توان گفت که در زمينه توسعه پايدار يک حرکت سينوسي اتفاق افتاده است. طي اين سال‌ها تمام تلاش ما اين بوده كه از اين روند به سلامت خارج شويم و به قعر آن نرويم.

با توجه به تاكيد رهبر معظم انقلاب به توسعه پايدار و مسائل زيست‌محيطي كه پيرامون سند چشم‌انداز 20ساله فرموده‌اند: «کشور طي اين مدت بايد به محيط زيست سالمی ‌برسد» به اهميت اين موضوع و توجه ويژه رهبري و مردم پي مي‌بريم.

 رسيدن به اهداف در سند چشم‌انداز در برنامه‌هاي ميان‌مدت خودنمايي مي‌كند و اين در حالي است که اثر اين برنامه‌ها بايد خود را در بودجه‌هاي سنواتي نشان دهد.

به نظر من تصحيح نگاه نسبت به مسائل محيط زيست مهم‌ترين اصلي است که بايد به آن پرداخته شود. دولت‌ها همواره با نگاه اقتصادي به‌دنبال توسعه هستند بنابراين مردم بايد نسبت به مسائل محيط زيست حساس باشند و از حقوق محيط زيست خودشان دفاع کنند.

نکته بسيار مهم ديگر در رابطه با قانون است. قانون اساسي تعريف بسيار زيبايي در رابطه با توسعه پايدار دارد اما بايد ديد که چه ميزان از اين قوانين اجرايي مي‌شوند‌.

 شما فکر می‌کنيد كه در جامعه با كمبود قوانين در راستاي توسعه پايدار مواجه هستيم؟ خير، اين‌گونه نيست بلكه قوانين بسياری در مورد مسائل گوناگون و البته مرتبط با محيط زيست در كشور تدوين شده است.

در قانون برنامه چهارم تاكيد بر ارزشگذاري اقتصادي بود. در اين زمينه اقدامات خوب و مناسبي توسط متوليان صورت گرفته است اما اثر آن ‌روي محيط زيست ما به کجا رسيده يا در برنامه چهارم گفته شده که ميزان مناطق مورد مديريت سازمان محيط زيست بايد به استانداردهاي جهاني نزديک شود.

متاسفانه در کل چهار سال گذشته شوراي‌عالي محيط زيست فقط يک جلسه تشکيل داده است. از طرفي اختيارات آن به کميسيون زيربنايي تفويض اختيار شده؛ بايد ديد که تا چه حد قانون در اين مرحله اجرايي شده است.

اين نمونه كوچك مشخص مي‌کند که ما قوانين متعدد و مناسبي داريم اما اين که چرا اجرا نمي‌شود جاي بحث دارد. بنابر اين ما شاهد آن هستيم که اگر هم قانون وجود دارد اما چون راهكار اجرايي آن ديده نشده است اين قوانين به جايي نمي‌رسد به اين دليل که متاسفانه برنامه‌ها مورد توجه ما نيست و در عين حال مديريت سيستمی‌مناسبي نداريم.

با وجود اين دست مشكلات بايد به‌دنبال راهکار مناسب بود که در قانون برنامه چهارم به آن پرداخته شده است. زماني که از محيط زيست صحبت مي‌کنيم به همان بحث بهره‌برداري خردمندانه و مناسب مي‌رسيم.

در اينجا اين سوال مطرح است که اين بهره‌برداري خردمندانه و مناسب از كجا شروع شده است؟ در پاسخ بايد گفت، در راه رسيدن به اين بحث بايد با بهره‌برداري کمتر‌، توليد بيشتر داشته باشيم. بر اين اساس متوليان و دست‌اندركاران امر محيط زيست يک نکته به آن اضافه کردند و گفته‌اند هر فرآيند توليد يک برداشت از منابع و يک خروجي دارد.

برداشت از منابع تخريب ايجاد مي‌کند و در زمان خروجي نيز با آلودگي همراه است و در اين راه بايد بهره‌وري سبز مورد توجه قرار گرفته تا ميزان تخريب و آلودگي‌ها کمتر باشد‌.

در قانون برنامه چهارم با تاكيد بر ارزشگذاري اقتصادي كه يکي از بحث‌هاي محوري کار مهندس فدايي است بايد برآورد آلودگي‌‌ها را ارزشگذاري اقتصادي کرد‌.

به‌عنوان نمونه مي‌توان به انزلي اشاره کرد: من يک بار تاريخ محيط زيست انزلي را مرور مي‌كنم که اصلا انزلي چه بود و چه بر آن گذشته است.

دعواي انزلي از سال۷۷ شروع شد. وزارت راه خواستار عبور جاده از تالاب انزلي شد که مسوولان محيط زيست از همان ابتدا جلوي اين کار را گرفتند. بر اساس مذاکرات صورت گرفته اين جريان فيصله پيدا كرد تا اين که ديگر بار در سال ۸۷ همان طرحي که وزارت راه در گذشته در رابطه با اين تالاب در نظر داشت دوباره تصويب شد. يعني از سال ۷۷ تا سال ۸۷ بعد از طي يک پروسه ۱۰ساله دوباره به همان جاي اول خود رسيد و اين همان سينوسي است که در برنامه‌هاي ديگر نيز اتفاق افتاده است.

با نگاه به اين اتفاق در مي‌يابيم براي حل معضلات اين چنيني قوانين و نگاه ديني و مذهبي و نگاه فرهنگي ما درجاي خود به مباحث محيط زيست گوشه چشمی‌داشته‌اند. اما با كمبود مديريت يکپارچه و تفکر سيستمی‌درکشور مواجه هستيم.

هر کس با نگاهي به بخش خود عمل مي‌کند. يعني وزارت صنايع، وزارت کشاورزي، وزارت نيرو و ديگر وزارتخانه‌ها با آگاهي به مشكلات خود به‌دنبال راه‌حل هستند اما در راستای حل معضلات خود هيچ توجهي به مسائل زيست محيطي ندارند.

در حال حاظر در مجلس طرحي مطرح شده که در آن ساختار دستگاه‌هاي دولتي با توجه به مسائل و چشم‌انداز‌هاي محيط زيست ترسيم مي‌شود.

سازمان حفاظت از محيط زيست به‌عنوان يک رکن اصلی قانون اساسي و به‌عنوان يک اهرمی‌که جلوي دولت را در آسيب‌رساني به محيط زندگي و طبيعي مي‌گيرد در داخل وزارتخانه جهاد كشاورزي ادغام مي‌شود که خود روي محيط زيست اثرگذار است.

عمده‌ترين نگراني من اين است که ما در نظام توسعه پايدار روندي سينوسي را طي مي‌كنيم. اما براي حل اين مشکل چه بايد کرد؟ نکته اصلي و اساسي اين است که ما بايد در بحث‌هاي سياستگذاري ورود کنيم‌.

بايد مسوولان و دست‌اندركاران و صاحبنظران زيست‌محيطي به توليد انديشه و برنامه در اين راستا بپردازند و محصول خود را به‌وسيله رسانه به آگاهي مردم رسانده تا ايشان را به اين موضوع حساس كنند.

در گام بعد اين تفكرات شكلي سيستمی‌به خود گرفته و در قالب برنامه پنجم توسعه تدوين شود. اين وظيفه رسانه و اطلاع‌رساني از جانب آنهاست. اگر هم در اين راه کم‌کاري صورت گيرد و برنامه پنجم و ششم و بعدي‌ها بدون توجه به محيط زيست تصويب شوند، شاهد تخريب بيش از پيش محيط زيست خواهيم بود و روزي بايد جوابگوي سياست‌هاي نادرست خود باشيم.

به‌عنوان نمونه شهر تهران با ۶۶۳ کيلو‌متر مربع مساحت که طولاني‌‌ترين مسير غرب به شرق آن ۵۳ کيلو‌متر و طولاني‌ترين مسير شمال به جنوب آن ۲۳ کيلو‌متر است و بر اساس آخرين سر‌شماري ۷/۵ ميليون نفر در آن ساکن هستند با مشكلات عديده زيست‌محيطي روبه‌رو است.

اکنون بحث محيط زيست به‌عنوان چالش‌هاي جدي مديريتي شهر تهران مورد توجه است.

 اگر بخواهيم اولين چالش در محيط زيست شهر تهران را مطرح کنيم به آلودگي هوا و بعد آلودگي آب و خاک مي‌رسيم.

مديريت سليقه‌اي به هيچ‌وجه تفکر را در آينده ديدن نيست. در شهر تهران که داراي آلودگي هواست، مهم‌ترين عامل آلودگي وسايل نقليه يا منابع آلاينده متحرک با ۸۰ درصد آلودگي هستند.

 بيش از سه ميليون و ۳۰۰ هزار خودرو در تهران در حال حركت هستند. بيش از دو ميليون و ۲۰۰ هزار موتوسيکلت و بيش از ۱۵/۵ ميليون سفر روز در تهران داريم که کم تر از ۳۰ در صد آن توسط وسايل نقليه عمومی‌اثر‌گذار و مابقي آن همچون تاکسي و ميني‌بوس كه وسايل نقليه اثر‌گذار نيستند به‌وجود مي‌آيد. به‌خاطر عدم‌تعامل شهر‌داري و دولت کميته آلودگي هوايي که بايد مسايل را بررسي کنند تشکيل نمي‌شود. 

اخيرا پديده‌‌اي بر اثر گرد و غبار اتفاق افتاده که نمي‌توان عنوان پديدهhaze را براي آن بکار برد بلکه اين پديده غبار محلي است که به‌صورت ورود ذرات گرد و غبار و معلق ديده مي‌شود که از چند هزارم ميکرون تا چند ميکرون را در بر مي‌گيرد. آلودگي شهر تهران بر پايه منوکسيد‌کربن و ذرات معلق در هوا استوار است.

چند درصد از مصوبات آلودگي هوا در کميته کاهش آلودگي هوا اجرايي شده‌؟ پيش‌بيني من اين است که متاسفانه آلودگي هوا بيشتر از سال گذشته باشد ما در بحث اقتصادي، اقتصاد‌سنجي را داريم که در آن شرايط را مشخص و بر مبناي آن آينده را برنامه‌ريزي مي‌کنيم.

اکنون واقعا با اتفاقاتي که افتاده كارشناسان پيش‌بيني مي‌كنند در سال ۸۸ وضع ما وخيم‌تر خواهد بود. برنامه‌هاي متعددي در زمينه محيط زيست وجود دارد اما کسي آن را اجرا نمي‌کند.

بنا‌بر‌اين به اعتقاد من بايد عزم ملي براي تامين و حفظ محيط زيست سالم ايجاد شود. با افزايش آگاهي‌هاي جامعه به مسائل محيط زيست بسياري مشكلات حل خواهد شد.

در زمينه آگاهي‌رساني به جامعه در رابطه با توسعه پايدار چه اقداماتي صورت گرفته و مردم تا چه حد با سياست‌هاي محيط زيست همسو بوده‌اند؟

فدايي‌: در اين رابطه بايد به حركت سينوسي در زمينه اقدامات و مصوبات محيط زيست اشاره كنم. در اين راه بايد چه فعاليت‌هايي انجام داد تا حركت‌هاي سينوسي ايجاد نشود. شايد در ميان راه خطر در آنجا باشد كه خط انتهاي حركت سينوسي باز پايين‌تر و افق ديد بلندمدت كاهش يابد.

بنابراين شعار روزنامه شما كه «دانايي، توانايي است» اشاره به همين حركت‌ها داشته و مصداق شعر «توانا بود هر كه دانا بود»است.

لذا براي بسط و گسترش مباني توسعه پايدار بايد در روزنامه‌ها و صدا و سيما اطلاع‌رساني صورت گيرد و در عين حال نشست‌هاي خبري توسعه پايدار الزامی‌است تا از اين رهگذر بتوانیم معنا و مفهوم توسعه پايدار را در جامعه نهادينه كنيم تا جايگاه واقعي خود را بيابد.

همچنين بايد توسعه پايدار و محيط زيست را در قالب همايش‌ها و سمینارهاي علمی ‌با حضور مسوولان برگزار كنيم تا هم آنها نسبت به موضوع، آگاهي‌هاي لازم را به‌دست آورند و هم نخبگان جامعه در اين رابطه به تحقيق دست بزنند.

زماني كه آگاهي در رابطه با توسعه پايدار و مسائل مربوطه در سطح اجتماع و نخبگان و مسوولان بالا رود، ديگر تصميماتي هم كه از قبل گرفته شده است، قابل توجه نخواهد بود و همه با هم به سمت راه‌حل‌هاي بهتر و علمی‌تر از امروز خواهيم شتافت و تا زماني كه نگاه ما نسبت به محيط زيست پيش پا افتاده و دست چندم باشد، همين بحث‌ها ادامه خواهد داشت.

 اگر هم قوانين و برنامه‌هاي مربوط به محيط زيست تدوين و در برنامه پنجم و ششم هم اصلاح شود، چه كسي می‌خواهد آن را اجرا كند؟ در اين مورد دوستان اشاره كردند كه ما قانون بسيار داريم، اما آن كسي كه مي‌خواهد قانون را اجرا كند، آيا اعتقادي به همان اجراي قانون دارد؟! تعهد و شناخت نسبت به لزوم اجرايي شدن اين موازين به تغيير همان نگاه‌ها برمي‌گردد‌.

بنابراين تاكيد من بر امر آموزش است. دانايي‌محور بودن يك جامعه راه نجات و پيشرفت آن نيز هست. تا زماني كه دانا نباشيم، توانا نيستيم. به اعتقاد من اين دانايي بايد فراگير شود، يعني هم در سطح ارشد و هم در سطوح ديگر بايد شناخت و توجه به محيط زيست بالا رفته و حساسيت نسبت به اين موضوع حياتي كاربردي صورت گيرد.

اين بحث را در سال گذشته تا حدودي اجرايي كرديم و نتايج آن را هم امروز مورد بررسي قرار مي‌دهيم. نقص‌هایي در اين ميان وجود دارد، اما هر چه اين ارتباط مستمر‌تر با مردم برقرار شود، مسير هموار‌تري را پيش‌رو خواهيم داشت.

متاسفانه آموزش در رابطه با محيط زيست و توسعه پايدار در كشور تا به حال صورت نگرفته است و اين كار ما را به‌عنوان آغازگران اين مسير بسيار دشوار مي‌كند، اما هر موفقيتي از يك جاي ساده اما سخت شروع مي‌شود و ما خواهان موفقيت در را‌ه توسعه پايدار هستيم.

اغلب به بحث آموزش به‌عنوان منبع هزينه‌ساز نگريسته مي‌شود. اگر به‌عنوان يك راهكار اساسي به آن توجه داشته باشيم حتما نتايج مطلوبي را شاهد خواهيم بود.

 كشورهاي توسعه‌يافته آموزش را به‌عنوان يك سرمايه پاپدار مورد توجه خود قرار مي‌دهند. لذا براساس آموزش، دانايي فرد بالا رفته و به توانايي دست پيدا مي‌كند. 

پس در آموزش بايد به‌عنوان اصل اساسي و ركن مهم جامعه ورود پيدا كرد كه اولين گام آن بهره‌گيري از قدرت رسانه‌هاست كه بايد موجي از اطلاع‌رساني در آن ايجاد شود كه در كنار اين موج، مسوولان به اين قضيه توجه مي‌كنند و زمينه‌هايي را براي حساس شدن عموم مردم در جهت كسب اطلاعات بيشتر در خصوص توسعه پايدار فراهم مي‌كنند كه در اين راه مردم با توجه به اطلاع‌رساني صورت گرفته در خصوص توسعه پايدار درمی‌یابند عدم‌توجه آنها مشكلات زيست‌محيطي و اثرات زيانباري به‌همراه مي‌آورد.

زماني‌که مردم به محيط زيست توجه کنند وارد عمل مي‌شوند و سوال مي‌کنند و خود به خود خيلي چيز‌ها تغيير پيدا مي‌کند.

شوراي محيط زيست ظرف مدت شش ماه بايد سند توسعه راهبردي بخش خود را تهيه مي‌كرد. محيط زيست در اين زمينه چه اقدامی‌انجام داده است؟ اکنون كه در آستانه اتمام برنامه چهارم هستيم آيا آن سند راهبردي توسعه‌اي بخش محيط زيست تهيه شده است که بتوان از آن به‌عنوان سندي براي تدوين برنامه پنجم استفاده كرد؟

ابوالقاسمي‌: اين مقوله کاملا ديده شده، ولي سازمان محيط زيست نتوانسته آن را انجام دهد.

فدایی: بند الف ماده ۶۴

ابوالقاسمي‌: اولين گام در راستاي تدوين اين سند ايجاد انگيزه در ميان مردم توسط سازمان محيط زيست استان تهران برداشته شد كه به مقوله اطلاع‌‌رساني در اين رابطه پرداختند و در اين راه با تعامل وزارت صنايع و معادن اقداماتي در رابطه با تدوين برنامه پنجم صورت گرفته است.

كمتر از يك ماه است که رئيس سازمان محيط زيست استان تهران رسما اين حرکت را آغاز كرده و براي رسيدن به هدف خود از سازمان محيط زيست کمک گرفته، اما متاسفانه در اين راه از حمايت سازمان محيط زيست به علت نداشتن برنامه‌اي در اين زمينه بي‌‌نصيب ماند. لذا از رئيس سازمان محيط زيست (خانم فاطمه واعظ جوادي‌) به‌صورت غير‌مستقيم كمك گرفتيم و خودمان براي اطلاع‌رساني، برنامه تدوين کرده‌ايم كه تا چند روز آينده وارد برنامه مي‌شويم تا از اين رهگذر حداقل خوراک را براي سازمان تهيه کنيم.

از گفته‌هاي شما بر‌مي‌آيد كه کم‌کاري از رسانه است، اما رسانه يك ابزار است. آيا شما برنامه و منابع لازم را توليد يا شناسايي كرده‌ايد؟

فدايي‌: مقوله‌اي كه به آن اشاره شد بحث تهيه محتواي لازم براي رسانه ملي و در عين حال دستگاه‌هاي مرتبط است كه طي 4-3 سال گذشته در کميسيون بند الف ماده ۶۴ تمام دستگاه‌ها و وزارتخانه‌ها در آن عضويت پيدا كردند. صدا و سيما هم به عضويت آن کمیسيون در آمده است و بر اين اساس برنامه جامع آن تدوين و تهيه شده و به همه وزارتخانه‌ها ابلاغ گرديده است. در اين راستا بحث بر سر اجراي آن است كه بايد اين وظيفه را صدا و سيما جهت اطلاع‌رساني بر عهده بگيرد و خودش را نسبت به اين قانون ملزم بداند تا بر اساس بند الف ماده 64 تمامی بخش‌هايي كه از جانب وزارتخانه‌هاي ديگر صورت مي‌گيرد به‌صورت رايگان انجام شود، ولي متاسفانه تا‌كنون چنين اتفاقي نيفتاده است.

ابوالقاسمي‌: در برنامه پنجم اين ماده بايد در نظر گرفته و ارائه شود. اگر ما اين برنامه را نداشته باشيم و مواد قانون برنامه چهارم هم قابل تفويض نباشد، بند الف ماده 64 جايگاهي نخواهد داشت.

‌فدايي‌: من نمي‌خواهم رسانه‌ها را نقد کنم بلكه سعي در تحريك آنها دارم تا براي اطلاع‌رساني در آنها ايجاد انگيزه کنم تا به اين مقوله بيشتر در سطح مديران و عموم جامعه بپردازند. شاهد مثال من همان بحث کارگاه‌هاي توانمند‌سازي سال گذشته است که توسط سازمان محيط‌زيست بر‌گزار شد و اگر برگزاري چنين كار‌گاه‌هايي امسال نيز در دستور كار قرار گيرد و محقق شود مي‌توانيم به پيشرفت و رو به جلو رفتن اميد داشته باشيم، اما اگر اين دانايي محور بودن از جامعه ما حذف شود مسائل پيراموني فراواني را در پي خواهد داشت.

ارتباط ارزشگذاري اقتصادي و محيط زيست در توسعه پايدار چيست‌؟

بعد از آموزش، گام دوم ارزشگذاري اقتصادي است كه ممكن است از آن تعبير نادرستي شود. زماني که ما مي‌گوييم «هزينه- فايده»، مفهوم آن اين نيست که ما مي‌خواهيم منابع خود را به حراج بگذاريم. متاسفانه برخي از دستگاه‌ها تصورشان اين است که اگر ما بخواهيم منبعي را ارزشگذاري اقتصادي کنيم، پس مي‌توانيم آن منبع را با پول بخريم و تبدليش کنيم‌.

به‌عنوان نمونه ما درياچه اروميه را ارزشگذاري اقتصادي مي‌كنيم و امکان اين‌که ما آن را به يک فرد يا يک سازمان بفروشيم نيست يا در مثال ديگر ارزشگذاري اقتصادي ايران چه ميزان است؟

طالبي‌: شما از ديد ديگري به اين قضيه نگاه مي‌کنيد همين درياچه اروميه از ديد اکوتوريسمی‌قابل ارزشگذاري است.

فدايي‌: من توجه به نگاه جامعه را مد‌نظر دارم. وقتي که ارزش اقتصادي یک انسان را محاسبه مي‌کنند، مي‌شود ۲۰۰ ميليون تومان آيا مي‌توانيم به وراث يک نفر اين مقدار را بدهيم و جان آن را بگيريم.

طالبي‌‌: الان جنگل‌هاي شمال را به ازاي دو ميليارد تومان به حراج گذاشته‌اند.

فدايي‌: هنگامی‌كه علم اقتصاد محيط زيست در جامعه جايگاه خود را يافت، مي‌توان از آن به‌عنوان يک ابزار در جهت حفظ محيط زيست بهره گرفت. اين يعني چه؟ يعني ما از ابزار در جهت رسيدن به حفظ محيط‌زيست استفاده کنيم تا محيط‌زيست را حفظ کنيم.  لذا تمام سطوح جامعه چه در سطح مديران و چه اقشار مختلف جامعه بايد به آن توجه داشته باشند که اقتصاد محيط زيست منابع را براي فروش ارزشگذاري نمي‌‌كند و اين تفكر كاملا غلط است.

مجابي‌: آنچه که من به‌عنوان ارزشگذاري اقتصادي می‌شناسم دقيقا ابزاري است براي اينکه يک پروژه انجام بشود يا نشود.

يک درخت به‌‌عنوان يك كنده چوب از جهاتي همچون مترمکعب چوب و قيمت آن ارزشگذاري مي‌شود. اين يك ديدگاه اقتصادي عادي و روشن است، اما يک درخت در يک مكان مسطح که داراي شرايط فرسايش خاکي هم است ديگر يك كنده معمولي نيست، بلكه ارزش اکولوژيک پيدا می‌كند. حال اين درخت را در جاده اسالم به خلخال و شيب‌هاي بالاي ۴۰ درصد روي سنگ بستري که تنها ۱۰ سانتيمتر روي آن خاک قرار گرفته است در نظر بگيريد، آن درخت و آن محل ارزشي ديگر دارد و ارزش اقتصادي چيز ديگري است.

بر اساس تکليف و قانون اساسي قانونگذار، دولت و سازمان محيط زيست بايد ارزش منابع و همچنين ميزان تخريب و ميزان آلودگي را مشخص كنند و آن را در حساب‌هاي اقتصادي قرار دهند تا به عنوان نمونه اگر وزارت راه خواست از وسط تالاب انزلي جاده‌سازي كند وگفت كه n ميليارد تومان هزينه آن مي‌شود، در تلاش براي تخريب نكردن آن بايد ارزشگذاري اقتصادي را مورد توجه قرار داد تا بدين طريق از روند تخريب در اين تالاب جلوگيري شود.

مهم‌ترين وظيفه يك مدير که در نظام مديريت انجام مي‌گيرد، تصميم‌گيري است.

زماني كه شما مي‌گوييد اين جاده‌اي که در حال احداث است، تخريبي معادل با ۵۰۰ ميليارد تومان به محيط زيست تحميل مي‌كند و اگر شما آن را از مسير ديگري حرکت دهيد، ميزان اين هزينه با ۱۰ ميليارد تومان كاهش روبه‌رو خواهد شد، قطعا اين ۵۰۰ ميليارد تومان ضرر غير‌منطقي خواهد بود و مسوولان با توجه به اين كاهش هزينه، راهكار مناسب را انتخاب خواهند كرد.

بر اين اساس به اعتقاد من بايد به نظام مديريتي موجود ثابت کنيم که از بالاي قله دماوند نبايد جاده عبور كند‌.

 لذا مي‌توان گفت كه ما در اقتصاد محيط زيست و توسعه پايدار به بحراني‌ترين مسير كه همان دوباره‌كاري است رسيده‌ايم.

طالبي‌: البته اين دوباره‌كاري‌ها اغلب پيش مي‌آيد و بايد جلوي آن را بگيريم و اين با تعامل ميان دستگاه‌ها و برنامه‌ريزي صحيح امكانپذير است.

شايد محيط زيست و توسعه پايدار در سرفصل اصلاحات قرار دارد و ما بايد آن را به‌عنوان يك الگو در سطح مديريتي مطرح كنيم. تا زماني‌كه ما در محيط زيست و توسعه پايدار ساختار زير‌بنايي نداشته باشيم همچنان مديریت ما مقطعي خواهد بود.

گشتاسب‌: تمام تلاش ما در توسعه پايدار اين است كه محيط زيست به مخاطره نيفتد و براي رسيدن به اين هدف نيازمند تغييرات عظيمی‌چه در سطح ملي و چه فراملي در اقتصاد جهان هستيم كه بايد تلاش كنيم تا به اين مرحله و تصويب آن برسيم‌.

لذا بايد ديد كه براي كاهش خسارت به محيط زيست چه منابعي بايد توليد و به چه صورتي ارائه شود؟ بر اين اساس بايد تغييراتي به‌وجود آورد كه يكي از آنها مي‌تواند تغيير نگرش انسان به طبيعت باشد؛ توانسته‌ايم تا حدودي به توسعه پايدار دست پيدا كنيم.

اگر در تدوين برنامه پنجم توسعه در خصوص توسعه پايدار تدبيري اندیشيده نشود ما همچنان تخريب محيط زيست را شاهد خواهيم بود. لذا بايد در اين زمينه اقداماتي صورت پذيرد و قوانيني تصويب شود تا به پايداري در محيط زيست دست پيدا كنيم.

علت اين‌كه واقعا محيط زيست به اين مرحله رسيده چيست‌؟

گشتاسب‌: به‌نظر من تفکر بخشی نگر در کشور حاکم است و هر بخشي به خودش و به وظايف خودش نگاه مي‌کند و ديگر بخش‌ها را ناديده مي‌گيرد. برخي از بخش‌ها در اين تفکر قوي‌تر بوده‌اند و برخي ديگر نظير محيط زيست خيلي ضعيف عمل كرده‌اند و به همان منحني سينوسي‌اي كه مهندس مجابي به آن اشاره كردند، يك سير نزولي را طي خواهيم كرد. 

اگر بخواهيد سطوح مديريتي سازمان محيط زيست را از قبل از انقلاب ارزيابي كنيد واقعا يك منحني سينوسي دارد كه روبه نزول است.

در سال ۶8-67 سازمان برنامه گزارشي مبني بر اين‌كه سازمان محيط زيست در سال 1380 با ريزش كارشناس روبه‌رو مي‌شود، ارائه کرد و به تمام دستگاه‌ها ابلاغ شد.

اگر امروز سازمان محيط زيست را ضعيف مي‌بينيم بدين دليل است كه مسوولان قبلي به اين نکته ظريف خيلي توجه نكرده‌اند. بنابر اين با روندي که پيش مي‌رويم دستيابي به اهداف توسعه پايدار خيلي مشکل خواهد شد.

اگر اين سوال را از خود داشته باشيد كه چه بخشي از صنايع به پايداري خواهد رسيد؟ بايد بگويم كه در درجه اول صنعتي كه از لحاظ اكولوژيك پايدار و از نظر اجتماعي يك صنعت قابل اعتماد باشد و در كنار طي كردن اين مراحل اصول آمايش سرزميني را رعايت كند و در عين حال صنعتي که بتواند راندمان توليد خود را در بخش صنعتي با ملموس کردن توليد محصولات پاک و محصولاتي که مسائل اکولوژيک را رعايت کرده‌اند بالا ببرد به پايداري خواهد رسيد.

مجابي‌: اعتقاد من براين است که نگاه دولت بايد محيط زيستي باشد. در این صورت هرکس که در مجموعه محيط زيست قرار بگيرد تفاوت چنداني نخواهد کرد.

در مساله تثبيت مديريت يکي از مهم‌ترين کارهايي که بايد در توسعه پايدار باشد آموزش است؛ به‌عنوان مثال در يک دوره چهار ساله شش بار معاونت آموزشي سازمان محيط زيست تغيير کرد و اين در حالي است كه هيچ کدام از اين افراد کارمند محيط زيست نبودند و از اين شش نفر فقط يک نفر کارمند سازمان بوده است.

ابوالقاسمي‌: من فکر مي‌کنم در بحث مديريت سازمان حساس کردن ديدگاه‌هاي مسوولان رده بالا كه در راس آن قوه مجريه، قوه مقننه و قوه قضائيه قرار دارند و همچنين حساس کردن جامعه مي‌تواند ما را از اين بحران كه آسيب‌رساند‌ن به محيط زيست است رها سازد تا از اين رهگذر به توسعه دست پيدا كنيم.

محیط زیست میراث گذشتگان نیست امانت آیندگان است

آنرا پاس بداریم

محیط زیست واقتصاد

دستيابي به توسعه پايدار در گرو درك و بكارگيري اين مفهوم است كه تمام آينده ما بعنوان يک فرد از جامعه انساني، يك خانواده،يك جامعه ،يك ملت و يك زمين در ارتباط های متقابل بين انسانها و بين انسان و محيط زيست خلاصه شده است.

عليرغم اينكه مفهوم توسعه پايدار در نگاه اول كمي چالش برانگيز است  ولي با راهكارهاي ساده و عملي به آساني قابل پياده سازي است.

توسعه پايدار موضوعي نيست كه تنها توسط فعاليتهاي بخش دولتي قابل دستيابي باشد.در كشورهايي كه چنين موضوعي در دستور كار قرار دارد ،مردم تشويق به همكاري مي شوند با اين نگرش كه، هر يك از ما عامل تغيير هستيم و مي توانيم منشاء همان تغييري باشيم كه دوست داريم در محيط اطرافمان ببينيم.

تغيير در فعاليتهاي روزانه مردم كليد طلايي  ايجاد دنيايي پايدارتر است.زندگي همراه با رفتارهاي دوستدار محيط زيست آسانتر از آن است كه بسياري از مردم مي انديشند فقط قدري آگاهي و دقت لازم است.

پايداري به زبان ساده يعني تغيير در نحوه زندگي در جهت كسب اطمينان از اينكه براي فرزندانمان  و فرزندان فرزندانمان  دنيايي را  به ميراث باقي مي گذاريم  كه خودمان مي خواهيم در آن زندگي كنيم.

هر يك از ما چه مي تواند در جهت توسعه پايدار انجام دهد؟

مواد زائد:

     مي توانيم ميزان زباله را با عدم  استفاده از كيسه ها و بسته بنديها در فروشگاهها كاهش دهيم.

    مي توانيم  اين سوال را از خود بپرسيم؟آيا فرد ديگري مي تواند از اين كالا استفاده كند؟ براي مثال مي توان اجناسي را كه مورد نيازمان نيست به بنگاه هاي خيريه تحويل دهيم.

     مي توانيم  هنگام خريد از سوپرماركت كيسه شخصي را با خود براي حمل كالاهاي خريداري شده، همراه ببريم.

     مي توانيم در محل زندگي» فردي را جهت تعمير وسايل الكتريكي بيابيم.

    مي توانيم  با توليد كمپوست از مواد آلي خانگي و جداسازيهاي بطريها و قوطي هاي كنسرو و كاغذ  ،بازيافت را از محل توليد آغاز نمائيم.

حمل و نقل

     مي توانيم پياده يا با دوچرخه به محل خريد برويم يا كمتر از ماشين شخصي استفاده كنيم و تحرك بدني بيشتري داشته باشيم.

     مي توانيم بهمراه دوستان يا خانواده به مكانهاي مختلف برويم و از يك اتومبيل استفاده اشتراكي نمائيم.

     مي توانيم در صورت عدم رضايت از سرويسهاي حمل و نقل عمومي با مسئولين محلي تماس بگيريم.

 بازدهي انرژي

     مي توانيم درها و پنجره ها رو بخوبي درز گيري كنيم.

     مي توانيم وقتي اتاق را ترك مي كنيم حتي براي دو دقيقه ،چراغ اتاق را خاموش كنيم.

     مي توانيم درجه حرارت وسايل گرمايي را دو درجه كاهش دهيم و بجاي آن از لباس گرم استفاده كنيم.

     مي توانيم در هنگام خريد وسايل برقي ،به ميزان مصرف انرژي آن توجه كنيم.

   آب

     مي توانيم اگر در جايي نشتي مشاهده كرديم ،آن را اطلاع دهيم.

     مي توانيم زماني كه مشغول شستشوي دندان ها هستيم ،آب را تمام مدت باز نگذاريم.

     مي توانيم واشر شيرهايي كه چكه مي كنند را عوض كنيم.

     مي توانيم پس از شستشو ،آب  مصرفی را در باغچه بريزيم.

    غذا

     مي توانيم محصولات غذايي را فصلي تهيه كنيم.

     مي توانيم محصولات غذايي محلي را بخريم.

     مي توانيم از فروشگاه هاي محلي خريد كنيم.

     مي توانيم ميوه و سبزيحات مورد نيازمان را خودمان تهيه كنيم.

     مي توانيم در صورت امكان به تنهايي يا با شراكت  دوستمان يك باغچه كوچك يا گلخانه ايجاد كنيم.

آلودگي ها

    مي توانيم در صورت مشاهده منابع آلودگي،موارد را گزارش نمائيم.

     مي توانيم از تنظيم  موتور اتومبيل خويش ،اطمينان حاصل كنيم.

    مي توانيم با كاهش سروصدا در منزل يا استفاده از هدفون،مراعات همسايگان را بنمائيم.

     مي توانيم از سوزاندن زباله ها خودداري كنيم.

من يك سربازم
سرباز وظيفه‌ي زمين!
و سوگند خورده ام تا از زمين حفاظت كنم
از زمين، مادر حيات
با سلاح فكر
و بدون خونريزي
پس
به نام خدا (فرمانده بزرگ)
زمين (مادر)
و حيات
مي جنگم با آلودگي
تخريب
جنگ
و هر آنچه حيات را به خطر اندازد
با استفاده از سلاح فكر
و بدون خونريزي ....
« سبز پيروز است »

سکوتم را به باران هديه کردم 

تمام زندگي را گريه کردم

 نبودي در فراق شانه هايت 
به هر خاکي رسيدم تکيه کردم

بیایید با هم بخندیم نه به همدیگه بخندیم

سلیقه جای استاندارد سازی را نگیرد

استاندارد سازی جهت قانون مند شدن است

افتادگی که ناشی از پر بار بودن درخت است به حساب ضعف نباید گذاشت

ملاطفت به عنوان ضعف نیست بلکه ناشی از قدرت است

میرویم به جایی که عصبانی نشیم